Waarom komt er een Zelfstandigenwet?
De positie van zelfstandig professionals staat al jaren ter discussie. Vooral de grens tussen zelfstandig ondernemerschap en werken in loondienst roept vragen op. Voor opdrachtgevers is het belangrijk om te weten wanneer de inzet van een zelfstandig professional juridisch klopt. Volgens het Centraal Bureau voor de Statistiek (CBS) telde Nederland in 2025 ongeveer 1,2 miljoen zelfstandigen zonder personeel met een hoofdbaan als zelfstandige. Dat is 12% van alle werkenden. Het aantal daalde met 62.000 ten opzichte van 2024. Daarmee kwam een einde aan een jarenlange groei.
Deze ontwikkeling valt samen met de hervatte handhaving op schijnzelfstandigheid. Sinds 1 januari 2025 controleert de Belastingdienst weer op arbeidsrelaties en schijnzelfstandigheid. Als er sprake is van schijnzelfstandigheid, dan kan de Belastingdienst ook weer naheffingen en boetes opleggen. Het kabinet wil met de Zelfstandigenwet meer duidelijkheid vooraf bieden. Het wetsvoorstel introduceert daarom twee toetsen die uiteindelijk meer duidelijkheid moeten geven of er sprake is van zelfstandig ondernemerschap.
Hoe werkt de Zelfstandigenwet?
De Zelfstandigenwet bestaat uit twee onderdelen: de zelfstandigentoets en de werkrelatietoets. Beide toetsen richten zich op een ander aspect van zelfstandig ondernemerschap.
1. De zelfstandigentoets: is iemand daadwerkelijk ondernemer?
De zelfstandigentoets beoordeelt of een professional voldoet aan de voorwaarden voor zelfstandig ondernemerschap. Daarbij kijkt het voorstel onder meer naar de manier waarop de professional zijn onderneming organiseert en de spreiding van opdrachten.
Volgens de consultatietekst gelden onder andere de volgende voorwaarden:
- De professional staat ingeschreven bij de Kamer van Koophandel, beschikt over een btw-nummer en gebruikt een aparte zakelijke rekening.
- De professional heeft in het lopende en voorgaande kalenderjaar samen minimaal drie verschillende opdrachtgevers of klanten gehad.
- De professional treft financiële voorzieningen tegen ondernemersrisico's, bijvoorbeeld voor arbeidsongeschiktheid of pensioen.
Het wetsvoorstel bevat daarnaast eisen aan onder meer facturatie en betalingstermijnen. Vooral het criterium van drie opdrachtgevers is opvallend. Het voorstel kijkt hiermee naar het ondernemerschap over een langere periode. Een langdurige opdracht bij één organisatie sluit zelfstandig ondernemerschap overigens niet automatisch uit. De exacte voorwaarden staan nog niet vast. De consultatie is afgerond en de ambtenaren en minister gaan de komende tijd alle reacties analyseren en beoordelen of er nog aanpassingen nodig zijn.
2. De werkrelatietoets: hoe wordt de opdracht uitgevoerd?
De tweede toets richt zich op de samenwerking tussen opdrachtgever en zelfstandig professional.
Hierbij gaat het om de feitelijke uitvoering van werkzaamheden. Het conceptvoorstel noemt vier criteria:
- Beide partijen hebben de bedoeling buiten een arbeidsovereenkomst samen te werken.
- De zelfstandige bepaalt in beginsel zelf hoe, waar en wanneer het werk wordt uitgevoerd.
- De opdrachtgever geeft aanwijzingen over het gewenste resultaat, terwijl de zelfstandige de uitvoering bepaalt.
- De zelfstandige werkt voor eigen rekening en risico, met mogelijkheden voor financieel voordeel en verlies.
Bij werkzaamheden die aan een specifieke plaats of tijd gebonden zijn, gelden uitzonderingen op de vrijheid om locatie en werktijden te bepalen. De werkrelatietoets maakt duidelijk waarom afspraken op papier onvoldoende zijn. De praktische uitvoering op de werkvloer blijft van belang. Een overeenkomst waarin iemand als zelfstandige wordt aangeduid, bepaalt op zichzelf niet de juridische status van de arbeidsrelatie.
